amadekirin: Mamoste : Subhî Ehmed

 

 

 

 

 

 

 

Xwendevanên hêja û delal emê vê carê di xeleka çaran de li ser sazkirina navan û beşên wan bisekinin . Em ê wan ji we re şirove bikin  Nav çi ye cihe wi di hevoke de çi ye?  rola wî çi ye?

 

Navdêr  peyveke  ku mirov tiştekî, mirovekî  yan bêcanekî pê bi nav dike û bi wî navî ew tê naskirin.

Wek :

Sîpan,  Çiya,  Şêr,  derd,  bext, ken, girî………û hwd

 

Navdêrên jêder,(koka, mesder) ew navên ji lêkeran tên dirxistin.

Wek : 

ken, lez, bez, girî, rev, gez, kirîn, firotin, hatin, rabûn, xwendin, nivîsandin  …………û hwd.

       

Dû celeb ji navan hene.

a-navên naskirinê (elem, difinit)

b- navên celeb. (girûp, sinif)

 

Navên naskirinê, mirov dikare tiştekî yan mirovekî bi navbike. Ew mirov an ew tişt bi navê xwe tê naskirin

Wek:        

       Zîlan, Daristan, Zivistan, Heso, Xalid……….

 

Zîlan      :navê kesekêye ku mirov wê binavê wê 

               nas dike.

Daristan: mirov navê gelek daran bi hevre nas dike.

Zivistan : navê demeke salê ye.

Heso     :navê kesekî ye. Mirov wî bi navê wî nas

              dike.

 

 

 

Têbînî:

 Her dem tîpa pêşiya navan bi tîpa girs (mezin) tê

 nivîsandin.

 

a-Navên naskirinê (Elem, difinit).    

 Wek:

1- raste nav        :  Memo,  Zîlan,  Alî …................

2- navên malbatî: Osmanî , Şernexî ,Cizîrî ...........

3-navên nijadî    : Kurd  ,  Faris  ,Ereb .................

4-navên erdigarî : Kurdistan , Suriye, Hindistan...

 

 

b-Navên  celeb (sinf) : ew navên ku bi komî ji celeb

       re tên gotin.

   Wek : çiya, pez, dar, çêlek, bizin, mirov

 

-Navên Celeb (girûp) bi dû biran pareve dibin :

1- navên şênber (madî)   2- navên razber (manewî )

                

1-    Navên şênber : têne xwiyakirin ku hin tişt ber bi

                             Çav in û mirov wan nasdike.

 wek :

        çiya – pez – sewal – dar – mirov –dar –gelî ……..

 

2-Navên razber : tên xwiyakirin bi navên tiştan mîna

                           tiştên bê can.

   Wek : 

bext, bez, ken, rev, qîr, hewar, girî, hest, nêrîn,rûmet, hiş, dem, bawerî, qencî……………

 

 

 

Têbînî: navên beş û komzik jî hene.

  Wek :

         Mih   : ew ji pez pare  dibe

         Çiyak: ew ji çiyan tê veqetandin.

         Kerî  : ew bi kerîyekî pez tê xwyanîkirin .

         Ref   : ew bi refekî tilûran tê naskirin .

            

 

-Navên celeb ên şênber dikarin bi sê awan bêne

 veqetandin.

        1- navên lûs (cih)

        2- navên alav (alet)  

        3-navên dûmil (du alî)

 1-navên lûs yan cih. Ew navên kû cihan didin

   xwiyakirin.

   Wek :

        Eywan,   Xanî,   Mal,  Dibîstan,  Qampe…….

 

Dû bir di navên lûs de hene:

    a –navên xweber ( ên ji ber xwe nav)

    b-navên sazber ( ên hatin çêkirin)

 

a-Navên lûs ên xweber. Ew navên kû ji ber xwe ve nav in.  

   wek : 

     meydan,   xanî,   eywan,  mal,  hewş………….

 

 

 

 

 

 

 

b-navên lûs ên sazber : ew navên kû bi paşgînan têne sazkirin .

 Wek :

 

       Kurdistan,  kadîn,  Firokgih,  hestiv …………

 

 -Hin paşgîn hene kû alîkariya sazkirina navdêran

  dikin.

Wek:

 stan   : goristan,  çolistan,  dibîstan, daristan…..

  geh     : dergeh,  mêtingeh,  firogeh,  meyxanegeh

  zar     : gulzar,   tengezar,  bêzar,  dilzar…….

  lîn      : hêlîn,  kulîn,    kadîn ……………..

 (xane) : nexweşxane, çayxane, karxane, dermanx-

              ane…………û hwd.

 

2- Navên Alav .

     Ew navê kû bi alavekî tê navkirin, jê re navê alav

     Dibêjin.

     wek  :

         Kêr,  Şûr,  Pênûs,   Otomobîl .......................

 

Navên  alav bi du biran pareve dibin .

a-xweber  (ji ber xwe nav in) 

b-sazber   (navên hatin sazkirin)

a-Navên xweber  ew navên ji ber xwe ve nav in,

     wek :

           Kêr     -   Şûr    -    Pênûs

 

 

 

 

b-Navên sazber ew navên kû bi paşgînan sazdibin.

    Wek:    Ek   -    dan   -    çîv   -  ing

 

 

Bi alîkarîya van paşgînan navdêr saz dibin.

 

 wek :

Ek  :  Birîn----------------Birek

         Badan--------------Badek

          Pêçan-------------- Pêçek

 

Dan:  Çayê -------------- Çaydan

          Kil    -------------- Kildan

          Derzî-------------- Derzîdan

 

Çîv :  kil   --------------- Kilçîv

          Hest-------------- Hestîv

 

 Ing:  zivistan---------- Ziving

          Sar    ------------- Saring

          Ar    -------------- Aring

         Kul --------------- Kuling

 

3-  Navên dûmil.     Ew jî li dû biran pareve dibin. 

          Wek:

 a-Navên hevbend       

 b-Navên  paşgînan

 

 

 

 

 

 

 

a-Navên hevbend (du peyv) bi pênc awa sazdibin.

 

1-    Dû nav bi hev re tên, wek:

            Marmasî -Darkutik - Guhker-guhbel

         

2-    Nav û rengdêr bihevre tên, wek:

            Kuçê bel- girêreş-Alîkeçel- Pezkûvî – serdirêj

 

  -Bi guhertina cihê herdû hevbendan nav sazdibin.  Wek :

         kêfa xweş----------------- xweşkêf

         çavê reş ------------------- reşçav

         gula sor ------------------- sorgul

         roja pêş ------------------- pêşeroj

         roja paş ------------------- paşeroj

         diranê zêr ---------------- zêrdinan

          Aliyê keçel----------------KeçelAlî

          Roja nû-------------------nûroj

          ………………………………………..       

 

 3- Nav û lêker bihev re tên, wek:

             Zîvker- Karker- Rêncber -Hesinkar

         

3-    Nav û hoker bihev re tên, wek:

            Bermalik-Pêşmalik–Berçavik-Xwlîdank

         

  5- Nav û daçek  bihev re, wek:

             Serdest- Bindest - Zordest

 

 

 

 

 

b-Navên paşgînan. Ew navê bi alîkarîya paşgînan

   sazdibin ji wan re dibêjin navên paşgînan.

    wek:

            Gûn – n – tî

        

  1- gûn: far------Fargûn ---ar----    Argûn ………   

  2- n    : xew-----Xewn --- tev------ Tevin…………..

  3- tî    : bira --- Biratî ---aş ---Aştî --heval--Hevaltî      

 

- Navên piçûker

Ew navê ku mirov piçûkatîyê lê dike û bi çavekî piçûk lê dinere yek ji bo hezkirinê û yek ji bo  heznekirinê.

Bi alîkariya van paşgînan,  k -  ik   têne pêkanîn

Wek :  

          Kêr  -----------kêrik

          Bira ----------- birak

          Keç -----------keçik

          Kur -----------kurik

 

 

Dema yek bangî kurê xwe yan keça xwe dike, carnan navên wan piçûk dike. Ji ber ku ji wan hez dike

      Wek :

              Keçika min ka were!

              Kurikê min ê delal ka were!

 

 

 

 

 

 

Lê dema bangî yekî din dike kû ji wan hez nake dikare bêje.

              Kuriko here ji vir

              Keçikê derke ve ji vêde rê.

  

Navdêr di zimanê kurdî de tim wek nêr an wek mê têne xwiyakirin, lewra divê em haj wan hebin kû em wan nasbikin, ka ev nav nêr e yan mê ye. Navdêrên nêr û mê weha ji hev têne veqetandin.

       

a-Navên Nêr ev in. Ji lebatên laşê merov yên der.

     poz –serî – çav –birû –dest –çeng –ling –diran –

     ziman –simbê –guh -zik –can –telî –çîp –  

   ji vê rêzê derve bi piranî mêzane.

 

b- Erd –cî – war – çiya – gir – gelî

c-Çem- ezman - kiras - derpê - şal – can – dil –

   ur - tûr.

 

d-Navên rengan jî nêrin.

   zer- sor- kesk- şîn- reş--------------

e-Hemî tiştên ji sewalan tên ji bilî. (Hirî- liva – lorik

                                                     -toraq.) 

   Wek: goşt,  çerm,  kavil,  dohn,  dûv,  mû,  hingiv,

            şîr, Mast, dew, firo, to, firo……………..

f- Navên mêtalan: zêr,  zîv, hesin, sifir, pola………

 

g-Hemî berên bîstanan, ji bilî (şimamok û petrûşkan)

    zebeş, petîx, qitî, kundir, xiyar, firingî, …

    lê bacan û îsot dikevin nav refên mêyan

 

 

 

-Navên mê ev in. Lebatê laşê merov yên hindur.

    Wek : kezeb –gurçik - rêvî –reh...............

    1-  darên tir û li dar. (bî, sipîndar)

    2-  Av – berf  -baran  - qeşa   - zîpik.

    3-  Roj  -hêv  -   stêr 

    4-  cil – teş – mehfûr – tevin – ber.

    5-  Firaxên xwarinê yên kûr: tas - sênî - beroş.

    6 - Navên makdarî.

        Wek:

         kirîn-firotin-kenîn – girîn – liv – rabûn – çuyin–

         hatin. 

      

    7- Navên makîneyên ragihandinê.

        Wek:

        Erebe, Balefir, Firok, Kelek, Keştî, Kemyon,

             Otobis…

 

    8- Ji hemû celebên beqleyan û navên fêkî:

           Lê ji bilî (garis, genim, ceh, tirî)

         Wek:

             hinar, sêv, bihok, guhîj, xox, mewij, pîvaz,

             tivir, petat, (kartol), bacan, …………

 

    9-Navên: roj, meh, sal û demên rojê……….

 

    10-Amûrên Mûzîkê: def, dahol, bilûr, mase û 

            daktîlo………………….

 

    11-Navên Cografîk wek: Ewropa, Kurdistan,

             Dêrsim, Amed,  bîr ,gol, tengav,

             kendav, newal…………………..

xwendevanên hêja em vê carê gihiştin dawiya xeleka çaran li ser zimanê kurdî me hinekî nav şirove kir û ta careke din em ê bi babetekî din bi hev re bin.

 

Add to: del.icio.us | Digg