Xeleka çaremîn li ser zimanê kurdî (ziman û rêziman)

ِِAmadekirin: Mamoste : Subhî Ehmed

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Xwedevanên hêja û delal ez dixwazim vê carê li ser rengdêran bisekinim, ji ber ku di nav cûreyên peyvan de cihekî gelekî giring ji rengdêran re heye. Lewra min hewl da xwe ku ez hinekî karibim li ser cûreyên rengdêran ji we re şirove bikim. Giringiya rengdêran di nav hevokan de û texlîtên wan. Ji aliyekî din ve jî çawe rengdêr avadibin û çawe têne bikaranîn?.

 

Rengdêr ew peyva ku salixdan û nîşankirina  navekî dide yan jî reng û  awayê wî navî dide xwiyakirin.

 

Pênc beşên rengdêran hene û em dikarin wan weha pareve bikin.

Wek :

 

a-Rengdêrên salixdanê. 

b-Rengdêrên jimarê. 

c-Rengdêrên nîşandan.

d-Rengdêrên pirsyar .  

e-Rengdêrên nependî.

 

A-Rengdêrên salixdan . ew rengdêrên kû salixdan,

   reng û awayê nav didin xwiyakirin.

 wek:

 baş,  reş,  zer,  kesk,  xweş,  rind,  qenc,  bilin,

  dirêj,  kurt.........  

    

Hin  rengdêr hene bi serê xwe tên.

 wek :  

  belengaz,  pîr,  can  yan ciwan,  aza,  serbest, 

  bindest ………………………

    

Hin ji rengdêrên salixdanê  hene ku li du beşan pare ve dibin.

Wek:

  1-rengdêrên salixdanê yên Paşgînan.     

  2-rengdêrên salixdanê yên hevgîn

 

1-Rengdêrên salixdanê yên Paşgînan, ew rengdêrên

   bi alîkarîya paşgînan sazdibin.

  wek:

    baz  -  kar  -  ker  –  van  –  gîn  -  yar   -  dar  -

    anî  -  î  -  mend.

Ev paşgînên han bi hin navdêran ve dibin û rengdêran saz dikin.

Wek:

 

Baz:  wek : serbaz - canbaz – levbaz ………..

 

Kar:  wek: nivîskar - alîkar –hesinkar – xebatkar…..

                                  

Ker:  wek: sifirker -  zêrker -rengker - lihêmker -

                 mehfûrçêker…………………..

Van:      =:rezvan - tembûrvan – aşvan – natorvan….

Vanî:     =:aşvanî - karvanî – dawetvanî –mêvanî

                  nêçîrvanî…………………….

Gîn:      = : xemgîn-rengîn–hevgîn–bingehîn –fêrgîn…

Yar:      = :hişyar-bextyar–zanyar–kiryar– şehryar…..

Dar:      = :birîdar-dildar-avîndar–zordar– serdar…….

Anî:      = :kêmanî -   piranîaşvanî – hêsanî …………..

Π   :      = :gundî    -   şernexî – cizîrî – hevûrî – lorî-

                 Kurdî –Almanî – dayikî – dîrokî…………

Mend:  = :hûnermend-aqilmend–sazbend –karmend.

 

 

-Hin pêşgîn jî hene kû bi navan ve dibin û rengdêran sazdikin.

Wek:

                         hev   -   nîv

 

  Hev : hevkar - heval- hevbend – hevpar - hevnas

  Nîv  : nîvşev – nîvro – nîvsal – nîvxet – nîvbar –

  nîvser.

 

  Lê, ( xwas – rût – qot) li dûv navan tên û

  rengdêran saz dikin.

  Wek:

 

  Pîxwas,   serqot,  çengrût, serqot……û hwd.

 

2-Rengdêrên Hevgîn  ên salixdan bi çar awa tên sazkirin.

 

a-bi rakirina zayenda ji navbera dû hevgînan .

     wek :

         çavê sor ---------------- çavsor

         dilê reş  ------------------ dilreş

         devê li ken -------------- devliken

         diranê zêr ----------------diranzêr

     

b-li dûv navan bi anîna navê lêkerî.

Wek :

   dest --------   destşikestî –destjêkirî……….

   dil ----------   dilperitî – dilbirînî – dilxemgînî…

   kezeb-------   kezebherhilî – kezebperitî………

   telî ---------   telîjêketî –telîşikestî…………..

 

c-li dûv navan û rengdêran bi anîna fermandariyê

   rengdêr sazdibin .

       deng ------------------dengbêj

       xem------------------- xemrevîn

       xweş-----------------  xweşbêj

       pir -------------------  piriliv

 

Di nav rengdêran de rengdêrên xurû hene.

 wek:

 

       Ken,  sor,  zer,  mezin,  lez,  bez…………û hwd.

 

Rengdêrên payepîv pîvana (comperative)  ew paya kû rengdêr pê tê pîvan jê re dibêjin  rengdêrên payepîv. Ew jî bi sê beşin têne naskirin. Wek:      

 

1-Bilind paye û bilindtirîn paye      

2-Hevser    

3-Nizimpaye

 

1-Rengdêrên bilind paye :ji rengdêreke xurû  û

   paşgîna  tir  sazdibe, wek :

                         

            Xweş -----------xweştir

            Nêzîk----------- nêzîktir

            Baş-------------- baştir

            Sivik ------------ siviktir

 

 Ev pênûs ji ya te baştir e.   

 mala min ji ya te nêzîktir e

 Lê ji hemiyan mala Xelîl ya nêzîktirîn e.

 Ev leystikvan di nav Taximê de yê herî baştirîn e.

 

2-Rengdêrên hevser. Ew rengdêra kû wekheviyê bi

   tiştan re dide xwiyakirin .

 

         -Ez wek te jêhatî me.  

         -Ma tu mîna min xûrt î.  

         -Ferhat mîna birayê min jî re.

 

3-Nizim paye  ev kêmbûn û nizimbûna navekî dide

   xwiyakirin. wek :

             Kêm                 hindik

  

          Ez kêm karim ji te

          Alî hindikî jîr e

          Ew kêm ji tiştan dizane.

          Em hindikî ji doza xwe dizanin.

 

 

 

 

 

 

 

 

Rengdêra bê payan rengdêreke pir bilind dide xwiya- kirin.

       

            Ev derman pir dijwar e

            Ev jiyan pir xweş e

 

Têbînî : hinek paşgîn hene kû piranîya navan didin

             Xwiyakirin.

        wek:

               Pir   -   hîn  -     ji   -   tir   

 

            Ev gund  hîn mezitir e

            Ev Welat hîn  xweştir e.

            Pênûsa min hîn ji ya te xweşiktir e

            Gundê me pir ji yê we mezintir e

 

B- Rengdêrên jimar    ji dû beşan pêk  tên.

    1-jimarên xurû            

    2-jimarên payedaran.

 

1-Rengdêrên jimarê yên xurû  ev in.

   Yek – dû – sê – çar – pênc – şeş – heft – heşt – neh

  deh – yazdeh – duwazdeh – sêzdeh – çardeh –

  pazdeh –  şazdeh – hevdeh – ijdeh – nozdeh –

  bîst.

 

2-Rengdarên jimarên payedar ev in:

 

   yek yek  , du du ,  sê sê  ,çar çar ……………….

   du yek, sê yek,  çar yek, pênc yek,  şeş yek … 

 

Yekem , duwem , sêyem ,çarem , pêncem ,şeşem , heftem …..û hwd.

3-piçjimar: Jimartina parçe parçe .

   wek : Nîv, sêyek, çaryek,  pêncek, şeşek ……

 

C- rengdêrên Nîşandan. Ew rengdêrên bi awakî nîşandayînê navdêran didin xwiyakirin.

 Wek:  vî – vê – wî – wê – van – wan – ev – ew 

 

ji bo nêr      Ji bo mê     ji bokom  

Vî kurî       vê keçê        van  kuran     wan kuran

Wî kurî                 wê keçê            van  keçan     Wan keçan                                                                                               

        Ev kur          ev  keç        ev kur   ew kur

        Ew kur         ew keç         ev keç    ew keç

 

         Π      îşev          îro        îsal

   

 

 

 

Rengdêrên nîşandan mîna bernavan bi awayê tewangî û bi awayê radêr têne bikaranîn.

 

1-bi awayê tewangî.

a-rengdêrên nîşandan dibin kiryar bi demên bûhêrkê re.

Wek:

Bûhêrka têdayî                        Bûhêrka dûdar

 

 vî kurî av vexwar                      vî kurî av vexwariye

 vê keçê av vexwar                     vê keçê av vexwariye

 wî kurî av vexwar                     wî kurî av vexwariye

 wê keçê av vexwar                    wê keçê av vexwariye

 van kuran(keçan)av vexwarin.  van kuran(keçan) av

                                                 vexwarne.

 wan kuran(keçan)av vexwarin  wan kuran(keçan) av

                                                 vexwarne.

 

Çîroka dema bûrî

 

Vî kurî av vexwarbû                

Vê keçê av vexwarbû                

Wî kurî av vexwarbû               

Wê keçê av vexwarbû              

Van kuran(keçan) av vexwarbûn.

 Wan kuran(keçan) av vexwarbûn.

 

Çîroka dema niha

vî kurî av vedixwar

vê keçê av vedixwar

wî kurî av vedixwar

wê keçê av vedixwar

Van kuran(keçan)av vedixwarin.

Wan kuran(keçan) av vedixwarin.

 

b-rengdêrên nîşandan bi dema nihokê û dema wê bê re wek berkaran têne bikaranîn. Wek:

 

Dema niha                               Dema wê bê

 Ez vî kurî dibînim             ez ê vî kurî silav bikim

 Tu vê keçê dibînî              tu yê vê keçê bibînî

 Ez wî kurî nasdikim         ez ê wî kurî nasbikim

 Em wê keçê nasdikin        em ê wê keçê nasbikin

 Ez van kuran nasdikim    ez ê van kuran nasbikim

 Ez wan kuran nasdikim.  ez ê wan keçan nasbikim

 

 

 

 

 

 

c-Rengdêrên nîşandan ên tewangî dikarin bibne

   berkarê ne yekser (îndîrêkt) bi her demê re.

 

Nihok:                       Dema wê bê (Pêşeroj):

Ez ji vî re dibêjim        ezê ji vî kurî re bêjim

Em bi wî dizanin         emê bi wî bizanibin

Ez ji wê re dibêjim       ezê ji wê re bêjim

Em bi vê serbilindin    emê bi vê serbilind bibin

Hûn bi van kêfxweşin   emê van nasbikin

Ez ji wan re dibêjim     ezê ji wan re bêjim

 

 Bûhêrka têdayî                Bûhêrka dûdar.

Min li vî kurî xist.             min bi vî kurî re gotiye

Min li vê keçê xist.          ez bi vê keçê re çûme bajêr.

Ez li wî kurî geriyam.      ez bi wî kurî re mijûlbûme.

Min li wê keçê nerî.              min li wê keçê neriye

Ez bi van kuran re peyivîm.  Wî ji van re gotiye

Ez bi wan keçan re peyivîm.  min ji wan re gotiye

 

 

Çîroka dema bûrî             Çîroka dema niha.

Min li vî xistibû                wî ji vî re digot

Te ji vê re rêkirbû             me ji vê re dixwest

Min bi wî re gotibû           me bi wî re dirêjdikir

Ez bi wê re çûbûn            ez bi wê re diçûm

Em bi van re hatibûn       ew bi van re diçûn

Me li wan guhdarîkiribû   min li wan dinerî

 

 

 

 

 

 

 

2-Rengdêrên nîşandan yên radêr dikarin bi awayên

   bernavên radêr bêne bikaranîn.

Wek:

 

a-bi her çar demên bûhêrkê re.

 

Bûriya têdayî                           Bûriya dûdar

     min ev kur dit                  min ev kur dîtiye   

     min ev keç dîtin               wî ev keç naskiriye

     min ew kur dîtin              me ew kur jibîrkiriye

     min ew keç dît                  min ew keç dîtiye  

 

 

Çîroka dema bûrî                    Çîroka dema niha

     wî ev kur naskiribû          wî ev kur nasdikir

     wê ev keç naskirbû           wê ev keç şiyardikir

     min ew kur dîtibû             wan ew kur rizgardikir

     min ew keç şiyarkiribû     min ew keç hîndikir        

 

b-bernavên nîşandan yên radêr bi dema nihokê û dema wê bê re, wek kiryar têne bikaranîn.

 

Dema niha                               Dema wê bê

ev kur dibêjin em baş in.    Ev kur ê bêjin em baş in

ev kur dibêje ez baş im       ev kur ê bêje ez baş im.

ew keç dibêje ez baş im      ew keç ê bêje ez baş im.

ew keç dibêjin em baş in     ew keç ê bêjin em baş in

 

 

c-Rengdêrên nîşandan yên radêr dikarin wek kiryar her demê bi lêkerên têneper re bêne bikaranîn.

Wek:

 

Ev kur çû.       Ev keç çûye.     ev kur çûbû...

ev keç diçû

 

Ev keç diçe.      ev kur ê biçe

 

Ew kur hat ......ew keç hatiye .......ew kur hatibû...

Ew kur dihat........

 

Ew keç tê.        ew kur ê were

Ew kur tên.      ew kur ê werin

 

 

d-Rengdêrên Pirsyar. Ew rengdêrên ku bi awayekî     pirsiyarî navekî  didin nîşandan 

 wek:

  Çend,  çi, çima ,çawe, çilo,  bi çi awayî, çiqas .......

  

          Çend kes hatin vir ?

Çi bi tere bû ?

          Çawe  te xwe xilaskir?

         Çima te ji min re ne got?

         Te xwe bi çi awayî gihande vir?

         Çiqas merev bi te re bûn?

         Çilo tu haî vir?

       

 

 

 

 

e-Rengdêrên  nependî, mirov tiştekî bi awakî nependî nîşandike.

 

 Wek :  tu kes  ne hat vir  -   hemî hatin vir

 

  Her,  hemî,  kes,  tu,  pir,  tenê, tukes, hemî- kes…………û hwd.

 

herkes azadiyê dixwaze.       

hemî çûn Bajêr

kes nehat vira .

min pir merev ditin

min tenê ew dît.

Her yek dibêje ez.

Tukesî ji min re ne gotiye

Hemî kesî soz daye .

 

 

 

Add to: del.icio.us | Digg