Xeleka heştemîn li ser zimanê kurdî (ziman û rêziman)

Xwendendevanên hêja û delal vê carê em ê  di xeleka heştemîn de li ser lêkerên alîkar bisekinin ew jî heftin û çaawe em wan bikar bînin, hin taybetiyên van lêkeran hene em ê yeko yeko li ser wan rawestin û cûdahiya wan ji xwendevanên xwe re bidin xwiyakirin

 

 

 

Lêkerên alîkar ev in : 

 

1-kirin   2-  bûn  3-  kanin an  karîn   4- dan 

5- hatin  6- dive yan dixwaze   7- dên  

 

1- lêkera kirin.

  Ev lêkera alîkar dikare bi serê xwe were yan

  alîkariya sazkirina lêkeran bike û wek lêkereke têper (transitîv) tê xwiyakirin.

   

Mînak:

          Ez karê xwe dikim

Tu karê xwe dikî 

          Ew karê xwe dike 

          (Em, hûn, ew) karê xwe dikin   

     

          Ez ê karê xwe bikim

Tu yê karê xwe bikî –

          Ew ê karê xwe bike

          (Em, hûn,ew) ê karê xwe bikin

       

          Min karê xwe kir

Te karê xwe kir-

          (wî,wê) karê xwe kir

          (Me, we, wan) karê xwe kir  û bi vî rengî.......... 

    

          Min karê xwe kiriye

Te karê xwe kiriye.

          Min karê xwe kiribû

Te karê xwe kiribû...........

          Min karê xwe dikir

Te karê xwe dikir .............

 

Awayên sazkirina lêkerên têper ku bi alîkariya lêkera kirin çêdibin.

a-Lêkera kirin bi alîkariya navan lêkerên têper sazdike.

 

     Wek:    

             rêkirin – silavkirin – çavkirin………

    

     Ez silavan rê dikim

     Ez ê silavan rê bikim

     Min hin silav rê kirin

     Min hin silav rê kirine

     Min hin silav rê kirbûn

     Min hin silav rê dikirin

 

b-Bi alîkariya rengdêran lêkerên têper sazbibin.

 

      Wek:     

reşkirin – xurtkirin – ziravkirin – zelalkirin…..

 

     Ez sola xwe reş dikim

     Ez ê sola xwe reş bikim

     Min sola xwe reş kir

     Min sola xwe reş kiriye

     Min sola xwe reş kiribû

     Min sola xwe reş dikir

 

  c-Bi alîkariya hokeran lêkerên têper sazdibin.

          Wek:

                   Bicihkirin – pirkirin- başkirin……..

                  

                   Ez wan bicih dikim.

                   Ez ê wî bicih bikim.

                   Min ew bicih kir.

                   Min ew bicih kiriye.

                   Min ew bicih kiribû.

                   Min ew bicih dikir.

 

d-Bi alîkariya hin lêkeran bi lêkera kirin re lêkerên têper sazdibin.

          Wek:

                   Jiyankirin – şirovekirin – hînkirin. ……..

 

                   Ez wan jiyan dikim

                   Ez ê wan jiyan bikim

                   Min ew jiyan kirin

                   Min ew jiyan kirine

                   Min ew jiyan kiribûn

                   Min ew jiyan dikirin.

 

Têbînî :

Ev lêkerên ku sazdibin tim têper in û her demê lêkerên alîkar in û di lêparînê de li gor forma  lêkera alîkar têne guhertin.

 

 

 

 

 

 

 

 

1-   Lêkera bûn. Roleke vê lêkerê ya giring di hevokan

de heye. Ji ber ku lêkera bûn bi sê awayan tê bikaranîn.

 

Sê awayên cuda ji bikaranîna lêkera bûn hene.

 

I.             Wek lêkereke sivik 

II.           Wek lêkereke bi awayê çêbûnê bi rengê Inglîzî (become) yan Holandî (worden).

III.          Wek lêkereke alîkar.

 

I.            Dema lêkera bûn li paş navdêr û rengdêran tê bikaranîn, wê gavê Wek lêkera Ingilîzî (to be) û lêkera Hollandî (zijn) û lêkera Erebî    (ﻥﻮﻜﻟﺍﻞﻌﻓ)  tê xwiyakirin.

 

a-    Dema bi serê xwe bi bernavan re tê bikaranîn.

Wek:

 Dema niha                  dema bûrî

          Ez  im                    Ez bûm                  

          Tu yî                     Tu bûyî

          Ew e                     Ew bû

          Em in                    Em bûn

          Hûn in                   Hûn bûn

          Ew  in                   Ew bûn.

 

 

 

 

 

 

 

b-Dema bi navan re tê bikaranîn.

Wek: bi navdêran re.

 

Dema niha                        dema bûrî

Ez mamoste me                ez mamoste bûm

Tu mamoste yî                  tu mamoste bûyî

Ew mamoste ye                ew mamoste bû

Em mamoste ne               em mamoste bûn

Hûn mamoste ne              hûn mamoste bûn

Ew mamoste ne                ew mamoste bûn

 

Têbînî: dema tîpeke dengdêr berî lêkera bûn were,

wê gavê li gor forma jor tê guhertin.

 

Im dibe me – î dibe yî – e dibe ye – in dibe ne

 

c-Dema bi rengdêran re tê bikaranîn

            Wek:

 

Dema niha                  dema bûrî

Ez baş im                   duhî ez baş bûm

Tu baş î                     duhî tu baş bûyî

Ew baş e          duhî ew baş bû

Em baş in                  duhî em baş bûn

Hûn baş in                 duhî hûn baş bûn

Ew baş bûn                duhî ew baş bûn

 

Têbînî: Lêkera bûn lêkereke têneper e, ji ber vê yekê

          bi her demê re bi girûpa bernavên radêr re tê

bikaranîn.

 

 

 

 

II. Wek lêkera Inglîzî (become) û lêkera Hollandî (worden) û lêkera Erebî (ﺢﺒﺻﺍ) bi wateya çêbûnê tê bikaranîn.

 

Têbînî: di vê barê de gereke lêkera bûn li pêşiya

          Navdêr û rengdêran bê bikaranîn.

 

Bi nihok û dema wê bê yan (pêşeroyê) re.

 

                 Nihok:                         dema wê bê:

                 Ez dibim Mamoste          Ez ê bibim Hosta

                 Tu dibî Mamoste             Tu yê bibî Hosta

                 Ew dibe Mamoste            Ew ê bibe Hosta

                 Em dibin Mamoste       Em ê bibin Hosta

                 Hûn dibin Mamoste     Hûn ê bibin Hosta

                 Ew dibin Mamoste       Ew ê bibin Hosta

 

   Bi dema bûrîya têdayî re. Bi dema bûriya dûdar re

                 Ez bûm nivîskar           Ez bûme hozan

                  Tu bûyî nivîskar              Tu bûye hozan

                 Ew bû nivîskar        Ew bûye hozan

                 Em bûn nivîskar               Em bûne hozan

                 Hûn bûn nivîskar              Hûn bûne hozan

                 Ew bûn nivîskar               Ew bûne hozan

 

    Bi çîroka dema bûrî re.      Bi çîroka dema niha re

                 Ez bûbûm karker         Ez dibûm rêzan

                  Tu bûbûyî karker            Tu dibûyî rêzan

                  Ew bûbûye karker           Ew dibûye rêzan

                  Em bûbûn karker            Em dibûn rêzan

                  Hûn bûbûn karker       Hûn dibûn rêzan

                 Ew bûbûn  karker        Ew dibûn rêzan

 

III. Lêkera bûn wek lêkereke alîkar tê bikaranîn.

Wek:

 

a. Bi hokeran re lêkerên têneper sazdibin.

b. Bi rengdêran re lêkerên têneper sazdibin.

c. Bi lêkeran re lêkerên nû yên têneper sazdibin.

 

a.    Bi hokeran re.

Wek:

 

başbûn – rindbûn – qencbûn

 

Dema niha                        Dema wê bê

               Ez başdibim          Ez ê başbibim

                 Tu başdibî                 Tu yê başbibî

                  Ew başdibe               Ew ê başbibe

                  Em başdibim         Em ê baş bibin

                 Hûn başdibin   Hûn ê başbibin

                 Ew başdibin              Ew ê başbibin

 

 Bi demên bûhêrkê re.

 

          Bûriya têdayî              Bûriya dûdar

                  Ez başbûm                  Ez başbûme

                   Tu başbûyî                 Tu başbûye

                   Ew başbû                   Ew başbûye

                   Em başbûn                 Em başbûne

                   Hûn başbûn      Hûn başbûne

                   Ew başbûn                 Ew başbûne

 

 

 

          Çîroka dema bûrî                     Çîroka dema niha

                  Ez başbûbûm               Ez başdibûm

                   Tu başbûbûyî           Tu başdibûyî

                   Ew başbûbû             Ew başdibû

                   Em başbûbûn           Em başdibûn

                   Hûn başbûbûn                   Hûn başdibûn

                   Ew başbûbûn           Ew başdibûn

b. Bi rengdêran re.

wek :  

zelalbûn – sorbûn – geşbûn – dirêjbûn……

 

         Bi dema nihokê re.         Bi dema wê bê re

 

                  Ez dirêjdibim  Ez ê dirêjbibim

                  Tu dirêjdibî              Tu yê dirêjbibî

                   Ew dirêjdibe  Ew ê dirêjbibe

                   Em dirêjdibin Em ê dirêjbibin

                   Hûn dirêjdibin         Hûn ê dirêjbibin

                   Ew dirêjdibin Ew ê dirêjbibin

 

             Bi demên bûhêrkê re.

                  

          Bûhêrka têdayî                  bûhêrka dûdar

         Ez zanebûm                  Ez zanebûme

         Tu zanebûyî             Tu zanebûye

          Ew zanebû                        Ew zanebûye

          Em zanebûn            Em zanebûne

          Hûn zanebûn           Hûn zanebûne

          Ew zanebûn            Ew zanebûne

 

 

 

 

 

          Çîroka dema bûrî              çîroka dema niha

          Ez zanebûbûm        Ez zanedibûm

           Tu zanebûbûyî                 Tu zanedibûyî

           Ew zanebûbû                   Ew zanedibû

           Em zanebûbûn                 Em zanedibûn

          Hûn zanebûbûn                Hûn zanedibûn

           Ew zanebûbû                   Ew zanedibûn

 

 

c.    Bi lêkerên têneper re. Wek : çuyin – hatin –

     rabûn... forma kesaniya lêkera bûn distîne

 

         Bi nihokê re.                Bi dema wê bê re

          Ez diçim                   Ez ê biçim

          Tu diçî              Tu yê biçî

          Ew diçe                      Ew ê biçe

          Em diçin                     Em ê biçin

          Hûn diçin                    Hûn ê biçin 

          Ew diçin                     Ew ê biçin

 

Bi demên bûhêrkê re.

 

          Bi bûriya  têdayî re  Bi bûriya dûdar re

          Ez çûm                            Ez çûme

           Tu çûyî                            Tu çûye

           Ew çû                    Ew çûye

          Em çûn                            Em çûne

           Hûn çûn                          Hûn çûne

           Ew çûn                            Ew çûne

 

 

 

 

        Çîroka dema bûrî re            Bi Çîroka dema niha

Ez çûbûm                          Ez diçûm

          Tu çûbûyî                          Tu diçûyî

Ew çûbû                           Ew diçû

         Em çûbûn                          Em diçûn

         Hûn çûbûn                    Hûn diçûn

          Ew çûbûn                         Ew diçûn

                                                        

 

3- Kanîn ango Karîn. Ev lêker tim alîkare û alîkariya lêkeran dike.

    wek :

             

     bi dema nihokê re                bi dema wê bê re

       

     Ez dikanim bikirim             Ez ê bikanim bikirim

     Tu dikanî bikirî                   Tu yê bikanî bikirî

     Ew dikane bikire                 Ew ê bikane bikire

     Em dikanin bikirin              Em ê bikanin bikirin

     Hûn dikanin bikirin            Hûn ê bikanin bikirin

     Ew dikanin bikirin              Ew ê bikanin bikirin

 

 

Têbînî:

Bi vê lêkera alîkar re her tim forma firmanê tê bikaranîn û guhertinên duzanê û lêparînê bi lêkera alîkar re çêdibin.

 

           wek:   bikire - bixwîne – binvîse – (binivsîne)

 

 

 

 

 

Bi demên bûhêrkê re.                           

  

Dema bûhêrka têdayî           dema bûhêrka dûdar

  

 Min kanî bixwînim               Min kaniye bixwînim

 Te kanî bixwînî                    Te kaniye bixwînî

 Wî,Wê kanî bixwîne                  (Wî,Wê) kaniye bixwîne

 Me kanî bixwînin                  Me kaniye bixwînin

 We kanî bixwînin                 We kaniye bixwînin

 Wan kanî bixwînin               Wan kaniye bixwînin

 

 Çîroka dema bûrî                  çîroka dema niha

            

 Min kanîbû bixwînim            Min dikanî bixwînim

 Te kanîbû bixwinî                 Te dikanî bixwînî

 Wî,Wê kanîbû bixwîne          Wî,Wê dkanî bixwîne

 Me kanîbû bixwînin              Me dikanî bixwînin

 We kanîbû bixwînin              We dikanî bixwînin

 Wan kanîbû bixwînin            Wan dikanî bixwînin

 

 

 

4-dan . Lêkereke ku alîkariya lêkeran dike û dikare bi serê xwe jî wek lêkereke serbixwe were.

 

   Dema bi serê xwe were.

 

   Dema nihokê                 dema wê bê (pêşe rojê)

Ez namê didim wî             ez ê namê bidim wî

Tu namê didî wî                tu yê namê bidî wî

Ew namê dide wî               ew ê namê bide wî

 

Em namê didin wî                em ê namê bidin wî

Hûn namê didin wî               hûn ê namê bidin wî

Ew namê didin wî                 ew ê namê bidin wî

 

Demên bûhêrkê

 

Dema bûriya têdayî           Ddema bûriya dûdar

Min da wî                            min daye wî

Te da wî                              te daye wî

(wî,wê) da wî                      (wî,wê) daye wî

me da wî                             me daye wî

we da wî                             we daye wî

wan da wî                           wan daye wî

 

Çîroka dema bûrî                  çîroka dema niha

min dabû wî                        min dida wî        

te dabû wî                           te dida wî

(wî,wê) dabû wî                   (wî,wê) dida wî

me dabû wî                         me dida wî

we dabû wî                          we dida wî

wan dabû wî                        wan dida wî

 

Dema mîna lêkera alîkar tê bikaranîn forma wê weha tê.

 

   Bi nihokê re.                    bi dema wê bê re

    Ez didim çêkirin               Ez ê bidim çêkirin 

    Tu didî çêkirin                  Tu yê bidî çêkirin

    Ew dide çêkirin                 Ew ê bide çêkirin

    Em didin çêkirin               Em ê bidin çêkirin

    Hûn didin çêkirin              Hûn ê bidin çêkirin

    Ew didin çêkirin                Ew ê bidin çêkirin

 

  Bi demên bûhêrkê re.

 

Bûriya têdayî           Bûriya dûdar

    Min da çêkirin                   Min daye çêkirin

    Te da çêkirin                     Te daye çêkirin

    Wî,Wê da çêkirin               Wî,Wê daye çêkirin

    Me da çêkirin                    Me daye çêkirin

    We da çêkirin                    We daye çêkirin

    Wan da çêkirin                  Wan daye çêkirin

 

Çîroka dema bûrî                        Çîroka dema niha.

    Min dabû çêkirin               Min dida çêkirin

    Te dabû çêkirin                 Te dida çêkirin

    Wî,Wê dabû çêkirin           Wî,Wê dida çêkirin

    Me dabû çêkirin                Me dida çêkirin

    We dabû çêkirin                We dida çêkirin

    Wan dabû çêkirin              Wan dida çêkirin

 

Têbînî:

Forma jêderên lêkeran her tim bi lêkera “dan”

            re tê bikar anînin

        

        

5-hatin lêkereke alîkar e û dikare bi serê xwe jî

   were, lê hertim bi forma pasîvê re dibe alîkar.

 

a.    Dema bi serê xwe tê bikaranîn.

b.             

   Bi dema nihokê re.                   Bi dema wê bê re.

            Ez têm serdana we          Ez ê bêm mal

            Tu tê  serdana me           Tu yê bê mal

            Ew tê serdana me            Ew ê bê mal

            Em tên serdana we          Em ê bên mal

            Hûn tên serdana me        Hûn ê bên mal

            Ew tên serdana me          Ew ê bên mal

 

       Bi demên bûhêrkê re.

 

       dema bûhêrka têdayî.       dema bûhêrka dûdar

           Ez hatim mal                     Ez hatime mal

           Tu hatî mal                        Tu hatiye mal

           Ew hate mal                       Ew hatiye mal

           Em hatin mal                     Em hatine mal

           Hûn hatin mal                    Hûn hatin mal

           Ew hatin mal                      Ew hatin mal

 

        Çîroka dema bûrî              çîroka dema niha

 

          Ez hatibûm mal                   Ez dihatim mal

          Tu hatibûyî mal                   Tu  dihatî mal

          Ew hatibûye mal                  Ew dihate mal

          Em hatibûn mal                   Em dihatin mal

          Hûn hatibûn mal                  Hûn dihatin mal

          Ew hatibûn mal                    Ew dihatin mal

 

b. Dema bi pasîvê re dibe alîkar.

 

     Aktîv                                 Pasîv

 

ez sêvê dixwim                    sêv tê xwarin

ez ê sêvê bixwim                 sêv ê bê xwarin

min dar şikandin                dar hatin şikandin

min namek nivîsandiye       name hatiye nivîsandin

min namek nivîsandibû      namek hatibû nivîsandin

min çîrok dixwend              çîrok dihat xwendin

 

 

6- (divê, daxwaz) lêkereke alikar e û dikare bi serê

    xwe jî were .

 

a.    wek lêkereke alîkar.

 

Bi nihokê re.                    Bi dema wê bê re.

 

Ez dixwazim herim gund.  Ez ê bixwazim herim gund

Tu dixwazî herî dibîstanê.  Tu yê bixwazî herî gund

Ew dixwaze here dibistanê.Ew ê bixwaze here gund

Em dixwazim herin Bajêr. Em ê bixwazin herin gund

Hûn divin herin malê.       Hûn ê bivin herin malê

Ew divin herin dibîstanê.  Ew ê bixwazin herin malê

 

 

 

 

 

 

 

 

-Bi demên bûhêrkê re.

 

Bûhêrka têdayî                       Bûhêrka dûdar

Min xwest herim mal             Min xwestiye herim       

Te xwest herî mal                  Te xwestiye herî

Wî,Wê xwest here mal           Wî,Wê xwestiye here

Me xwest herin mal               Me xwestiye herin

We xwest herin mal               We xwestiye herin

Wan xwest herin mal             Wan xwestiye herin

           

Çîroka dema bûrî                  çîroka dema niha

 

Min xwstibû herim                Min dixwest herim

Te xwestibû herî                       Te dixwest herî

Wî,Wê xwestibû here                 Wî,Wê dixwest here

Me xwestibû herin           Me dixwest herin

We xwestibû herin           We dixwest herin

Wan xwestibû herin         Wan dixwest herin

 

b.    wek lêkereke têper û bi serê xwe.

 

Bi dema niha re            bi dema wê bê re

Ez azadiyê dixwazim               ez ê azadiyê bixwazim

Tu azadiyê dixwazî                 tu yê azadiyê bixwazî

Ew azadiyê dixwaze               ew ê azadiyê bixwaze

Em azadiyê dixwazin              em ê azadiyê bixwazin

Hûn azadiyê dixwazin       hûn ê azadiyê bixwazin

Ew azadiyê dixwazin              ew ê azadiyê bixwazin

 

 

 

 

 

Bi demên bûhêrkê re

 

Bûhêrka têdayî             Bûhêrka dûdar

Min azadî xwest           min azadî xwestiye

Te azadî xwest                      te azadî xwestiye

(Wî, wê) azadî xwest              (wî, wê) azadî xwestiye

Me azadî xwest            me azadî xwestiye

We azadî xwest            we azadî xwestiye

Wan azadî xwest          wan azadî xwestiye

 

Çîroka dema bûrî                   çîroka dema niha

    Min azadî xwestibû                 min azadî dixwest

    Te azadî xwestibû                   te azadî dixwest

    (Wî,wê) azadî xwestibû  (wî, wê) azadî dixwest

    Me azadî xwestibû                   me azadî dixwest

    We azadî xwestibû                  we azadî xwestibû

    Wan azadî xwestibû                wan azadî dixwest

 

7- dên: lêkereke alîkar e û bi forma Merc û Rewa re 

    tê bikaranîn.

 Ev lêkera han alîkariya dema wê bê (pêşerojê) dike.

 Wek :

             Ez dê yan ez ê  namê bixwînim

             Tu dê yan tu yê namê bixwînî

             Ew dê yan ew ê namê bixwîne

             Em dê yan em ê namê bixwînin

             Hûn dê yan hûn ê namê bixwînin

             Ew dê yan ew ê namê bixwînin

 

Têbînî:

Piştî hêsankirina peyva  (dê) û piştre dibe  (ê)

            bikar anîna hevokan re.

 

Bimînin di nav xêr û xweṣiyê de

 

Mamoste: Subhî Ahmad bi we re ye  subhi-ahmad@hotmail.com

 

Add to: del.icio.us | Digg