Mijara Bernavan (cînavan) (pronoman)..beşê 2- Mamoste : Subhî Ehmed

semakurd-taybet

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Xwendevanên hêja û delal di be?ê duwemîn de dîse em li ser dumahiya bernavan disekinin û bikaranîna wan ji we re didin xwiyakirin.

 

 

Bernavên kesok her demê kiryar in  an berkar in û her tim bernavên bê alî berkarin.

 

Bernavên bê alî mîna van bernavan in.

   wek   :     ê            hev       xwe

                                

                   Ê ku hat vir, çû bajêr

                   Gundî bi hev ketin.

                   Me hev nas kir.

                   Me xwe ê?and.

                   Min xwe westand.

 

(ê)  li dûv lêkeran tê û ?ûna  (wî , wê)  digire  li ?ûna

      kû em bêjin

                   min da wî, yan wê. 

                   Min da yê  -   min firot ê

                   Alî got ê  -  min bankir ê

                   Min jê sitand.

 

Têbînî : (ê)  ?ûna kom nagir e, lê ?ûna yekjimara nêr û mê

            digire.

  

( ê )  bi  (li , bi ,di , ji )  re  dibe yek .

       (+ ê ) ---- lê        pê        tê       jê

      

lê----- li wî ,li  wê      min lê xist      min lê jidand

pê ----bi wî  ,bi  wê    ez pê re ?abûm    ez pê re çûm

tê ----di wî , di  wê     ez tê gihi?tim       min jê pirsî

jê  --- ji  wî ,  ji wê     min jê re got

 

 

 

-hev : bernavekî bê alî ye û di be  berkarê neyekser  (indîrêkt) .

          wek:

                xortan li hev xistin

                 Gundî bi hev ketin

                 Xort bi hev re çûn

                Gundî ji hev xeyidîn

                 Em bi hev re hatin

                 Em bi hev re gihi?tin nav gulan.

                             pev-------- tev

                             pev ------- bi hev

                             tev  ------ bi hev

 

-Xwe: Bernavekî bi serê xwe ye  û hêza kiyar dide

        xwiyakirin.

                  Min serê xwe ?û?t

                  Te bi destê xwe lêda

                  Ez bi xwe hatim.

                  We bi xwe ew dît

                  Wî bi xwe ji min re got.

 

-Li vir bikaranîna forma yekjimar û geljimar bi lêkeran re, gereke li gor deman be.

katê hevok bi dema nihokê yan bi dema wê bê de be

kiryar di ber forma lêkeran de berpirsyar e.

Wek :

        Ez sêvan dixum

        Ew daran di?kîne

        Em sêvê dixwin

 

Katê dem di buhêrkê de be, berkar berpirsyar e di ber forma lêkerê de.

Wek :

        Min dar ?ikandin

        Wî gelek sêv xwarin

        Min hêk ?ikandin   (gelek hêk)

 

di pasîvê de kiryar her demê berpirsiyar e di ber forma lêkerê de.

Wek :

 

   Dar têne ?ikandin          dar hate ?ikandin

   Mal hatine wêrakirin      xanî hate hilwe?andin

   Gel hatibû civandin        daristan dihat ?ewitandin

 

 

 

 

 

 

 

 

Têbînî:

Lê dema kiryar çend kesbin û bi pêwenda (û) bi hev re têne girêdan û berkar jî hevpar be, li vir berkar wek e yekjimar tê nivîsandin lê mîna geljimar tê bikaranîn.

   Wek:

     Alî, Hesen û Xelîl nameyek ji me re rêkirin.

     Delîl û Ciwan dîrok bi xwîna xwe nivîsandin.

 

 

c- Bernavên zayend.

Ev bernavên han ?ûna navên kesan û navên  ti?tan digirin.

 

Ê       a         ên

 

Nêrza                    Mêza                              Kom

Ê  min                   a  min                   ên  min

Ê  te                      a  min                   ên min

Ê  wî,wê                a  wî,wê                ên  wî, wê

Ê  me a  me,          a  wan                   ên      me

Ê  we a  we,                                       ên  we

Ê  wan                                              ên  wan

 

Kurê min hat mal.          ê min hat mal

Keça min hat mal.          a min hat mal

Kurên me hatin mal.      ên min hatin mal

Keçên me hatin mal.      ên min hatin mal

 

 

Ev zayendên han bi dawiya navan ve dibin û li gor nêr,  mê û kom têne bikaranîn.

Wek :

  Kezeba min                           destê min

  Gurçika min                          lingê min

  Pi?ta min                               simbêlên min

  Pênûsa min                           ?ûrê min

  Pênûsên me                          kurên me 

  Gulên me bi?kivîn                 min dara gûzê ?ikand

  Wî nerîna xwe da xwiyakirin.

 

d- Bernavên hevgîn  ( pevgirêk ) .

Bernavên hevgîn  ew in, ku hevok tên xwiyakirin û bi navê pê?iya xwe ve têne girêdan.

Wek:

          Alî ê ku hat vir, silav ji min re anîn

Osman ê ku bazda, ti?tek dizîbû

 

       Ê ku         a  ku           ên  ku

 

 

Bernavên hevgîn dikarin bibin  kiryar .

 

Ê ku silav anî, Hesen bû….Hesen bû ê ku silav anî.

Delîl ê ku nav danî, destê xwe hilda.

?îlan bû a kû helbest xwend.

A ku pesnê min dida , navê wê Zîlan e

Ên ku hatin vir, gundîbûn.

 

 

 

 

-Bernavên hevgîn dikarin bibin berkar jî.

Wek :

 

Alî ê kû hat ?iyarkirin soz da.

Zekya ya kû agir bi canê xwe xist bû qehreman.

Xortên kurda ne yên kû li berxwe didin.

Alî yê ku hat ?iyarkirin.    Remo yê ku tê ?iyarkirin

 

e- Bernavên pirsyar ?ûna navan bi rengekî pirsyarî

    digirin .

Ew jî ev in.

kî, kê, kîjan, çi, çilo, çawe,  çend, kûderê, kengî.....……..û hwd.

 

     Wek :

         Navê te çi ye?

         Kî ji te re dibêje?

         Kê silav kir ?

         Kîjan xort hat?

         Çi bi te hatiye?    

          Te li kûderê ew dît?

         Te ew çawe naskir?

         Çend ciwan be?darî fêstîvalê bûn?

         Te kengî ew nas kir?

         Wê çilo adrêsa min nas kir?

 

kê : Mîna bernavên tewangî tê bikaranîn û bi lêkerên  têper re bi taybet bi demên bûhêrkê re dibe kiryar.

      Wek :     

         kê  bersiv anî?

         kê name nivîsandiye?

         kê karê xwe kiribû?

         kê karê xwe dikir?

 

lê bi dema nihokê û dema wê bê re dibe berkar 

      wek :

         Alî  kê  tîne?

         Azad kê nas dike?         

         Xelîl ê kê bi rê bike?

 

Lê bi herdemê re dibe  berkarê ne yekser (indîrêkt).

          Wek :   

         Alî li kê xist?            Ferhat li kê dixe?

         Alî li kê xistiye?         Ferhat ê li kê bixe?

         Alî li kê xistibû?

         Alî li kê dixist?

 

 

 Kî: Mina bernavên radêr tê bikaranîn, lê bi lêkerên

       têper re bi demên bûhêrkê re dibe berkarê

       yekser (dîrêkt).

      Wek :  

             Alî kî ku?t         min kî nas kiriye

             Delîl kî nas kiribû

              Omer kî nas dikir.

 

-Bi dema nihokê re û dema wê bê re dibe  kiryar

 

              Kî Alî tê?îne?        kî yê sundê bixwe?

              Kî avê vedixwe?   Kî yê adrêsa wî nasbike?

 

 -Bi  lêkerên têneper re her demê  kiryar e :

 wek:

            Kî  çû?       kî hat?       kî  tê?     kî  dixwîne?

            Kî çûye?     Kî çûbû?    kî yê bê?    kî diçe?

   

 Têbînî: kîjan (kî ji wan, van) hatiye?

       Çi  ji ti?tan re tê gotin  . çi  bû?       çi  ket?

 

f- Bernavên nenas (nependî) ?ûna navan bi awakî nependî

   digirin û ew jî bi rola navan radibin. Çi kiryar be û

   çi berkar be.

Wek:    

                   herkes  ba? e

                   Kesek  neba? e

                   Ti kes ne hatiye vir

                   Hinek navê min nasdikin

                   Her yek ji we karê xwe nasdikê

                   Mirov çi ji van kesan re bêje

                   …………………………………….

 

 Bernavên nenas (nependî) ev in

 

Herkes, kesek, ti kes, hinek, her yek, mirov....û hwd

                            

 

 E_mail : s_ahmed6@hotmail.com

 

                  

Add to: del.icio.us | Digg